Ինչն է օգնում երեխաներին հասկանալ ուրիշ մարդկանց ներաշխարհը․ գիտնականներն ուսումնասիրել են հազարավոր պատմություններ

Ուրիշների մտքերի, զգացմունքների և ընկալումների մասին պատմելու կարողությունը երեխաների մոտ նկատելիորեն զարգանում է կրտսեր դպրոցական տարիքում։ Ընդ որում, արդեն լսած պատմության վերապատմումն օգնում է նրանց ավելի հաճախ նկարագրել կերպարների ներքին ապրումները, քան նկարներով ինքնուրույն պատմություն հորինելը։ Նման եզրահանգման է եկել հետազոտողների միջազգային խումբը՝ ուսումնասիրելով 32 երկրից հավաքված ավելի քան 5,5 հազար մանկական պատմություն։

Հետազոտությանը մասնակցել է 3-ից 13 տարեկան 2763 երեխա, որոնք խոսել են 44 լեզվով։ Նրանց թվում եղել են ինչպես մեկ լեզվի տիրապետող, այնպես էլ երկու լեզու կիրառող երկլեզու (բիլինգվ) երեխաներ։ Գիտնականները նկարների հիման վրա ստեղծված 5507 պատմություն են հավաքել՝ պարզելու համար, թե ինչպես են երեխաները փոխանցում կերպարների ներաշխարհն ու ներքին վիճակը, և ինչ գործոններ են ազդում մտքերը, էմոցիաներն ու զգացողությունները նկարագրելու նրանց ունակության վրա։

Նյութը հավաքելու համար հետազոտողներն օգտագործել են պատմելու հմտությունների գնահատման MAIN միջազգային գործիքը, որը մշակվել է Բեռլինի Լայբնիցի անվան ընդհանուր լեզվաբանության կենտրոնի լեզվական զարգացման և բազմալեզվության հետազոտությունների ուղղության ղեկավար, պրոֆեսոր Նատալյա Գագարինայի ղեկավարությամբ։

Ստացված պատմությունները վերծանվել և վերլուծվել են՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով կերպարների ներքին վիճակները նկարագրող բառերին ու արտահայտություններին։ Գիտնականները գնահատել են երեխայի տարիքի, մեկ կամ երկու լեզվի տիրապետման, պատմելու լեզվի, պատմությունը ստեղծելու եղանակի և դրա ծավալի ազդեցությունը։

Language, Speech, and Hearing Services in Schools ամսագրում հրապարակված հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել, որ տարիքի հետ երեխաները նկատելիորեն ավելի հաճախ են պատմում այն մասին, թե ինչ են մտածում և զգում հերոսները։ Հատկապես մեծ դեր է ունեցել պատմելու եղանակը․ պատրաստի պատմությունը վերապատմելիս երեխաներն ավելի հաճախ են նկարագրել հերոսների ներքին ապրումները, քան նկարներով ինքնուրույն պատմություն կազմելիս։

Միևնույն ժամանակ, հետազոտողները էական տարբերություններ չեն գտել մեկ լեզվով խոսող և երկլեզու երեխաների միջև։ Երկու լեզվի տիրապետող երեխաները համադրելի արդյունքներ են ցույց տվել երկու լեզուներով էլ։ Սա ցույց է տալիս, որ կերպարների մտքերն ու էմոցիաները նկարագրելու հմտության զարգացումը պարտադիր չէ, որ կախված լինի նրանից՝ երեխան մեծանում է միալեզու, թե երկլեզու միջավայրում։

Գիտնականները նաև պարզել են, որ երեխաներն ավելի հաճախ հիշատակել են այնպիսի ներքին ապրումներ, որոնք դրդում են հերոսներին գործողությունների, օրինակ՝ որևէ առարկա ստանալու ցանկությունը։ Իրադարձություններին ի պատասխան առաջացող ապրումները, օրինակ՝ տեղի ունեցածին հերոսի էմոցիոնալ արձագանքը, ավելի հազվադեպ են հանդիպել։

Պատմության ծավալը նշանակություն է ունեցել հիմնականում ավելի փոքր մասնակիցների համար։ Ավելի մեծ երեխաների մոտ կերպարների ներաշխարհը նկարագրելու ունակությունն ավելի քիչ է կախված եղել պատմության ծավալից։

«Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ կերպարների ներաշխարհը նկարագրելու երեխաների ունակությունն էապես զարգանում է կրտսեր դպրոցական տարիքում՝ անկախ լեզվից և նրանից, թե երեխաները մեկ, թե երկու լեզու են սովորում», — նշում են աշխատանքի հեղինակները։

Ստացված արդյունքները կարող են գործնական նշանակություն ունենալ լոգոպեդների և խոսքի դժվարություններ ունեցող երեխաների հետ աշխատող մասնագետների համար։