Հնագետները պարզել են, թե ինչպես Չինաստանի հին քաղաքը կարող էր իր տեղը զիջել մյուսին

Հնագետները նոր ապացույցներ են հայտնաբերել այն մասին, որ շուրջ երեք հազար տարի առաջ ժամանակակից Չինաստանի տարածքում գտնվող հնագույն Շու թագավորության իշխանության կենտրոնը Սանսինդույից կարող էր տեղափոխված լինել Ցզինշա։ Հետազոտողները նման եզրահանգման են եկել Սանսինդույում հայտնաբերված զոհաբերական հորերն ու հազարավոր արտեֆակտներն ուսումնասիրելուց հետո։ Գտածոները թույլ են տալիս հետևել, թե ինչպես է հնագույն քաղաքակրթության կարևորագույն կենտրոններից մեկը կորցրել իր նախկին նշանակությունը, մինչդեռ մյուսը սկսել է զարգանալ։

Սանսինդույ հնագիտական համալիրը տեղակայված է Չինաստանի Սըչուան նահանգի Գուանհան քաղաքի մոտակայքում։ Դրա գոյության մասին հայտնի է դարձել 1920-ական թվականների վերջին, երբ առու փորող տեղացի գյուղացին այնտեղ պատահաբար նեֆրիտե իրեր է գտել։ Հայտնաբերված առարկաները հայտնվել են հավաքորդների ձեռքում, իսկ հնագույն բնակավայրի իրական մասշտաբները հնարավոր է եղել գնահատել շատ ավելի ուշ։ Այսօր Սանսինդույը համարվում է Հին Չինաստանի կարևորագույն հնագիտական հուշարձաններից մեկը։

2001 թվականին Սանսինդույից շուրջ 40 կմ հեռավորության վրա՝ Չենդուի շրջակայքում, շինարարները հնագույն արտեֆակտների ևս մեկ համալիր են հայտնաբերել։ Նոր գտածոն անվանել են Ցզինշա։ Հետագա պեղումները ցույց են տվել, որ այս հուշարձանը նույնպես կապված է Շու թագավորության հետ, որը տարածաշրջանում գոյություն է ունեցել բրոնզի դարում և ավելի ուշ։

Նոր հետազոտությունը, որի արդյունքները հրապարակվել են Archaeological Research in Asia ամսագրում, նվիրված է 2019 թվականին Սանսինդույում հայտնաբերված զոհաբերական վեց հորերին։ Դրանք նշանակվել են K3–K8 տառաթվային համակարգով, քանի որ ավելի վաղ՝ 1986 թվականին, հնագետներն արդեն ուսումնասիրել էին երկու այլ հորեր՝ K1-ն ու K2-ը։

2020-ից 2022 թվականներին տևած պեղումների ընթացքում գիտնականները հայտնաբերել են ավելի քան 17 հազար առարկա և դրանց բեկորներ։ Գտածոների թվում են բրոնզե իրեր, նեֆրիտ, ոսկի, փղոսկր, փղի ժանիքներ և մետաքսի մնացորդներ։

Հորերի մեծ մասն աչքի էր ընկնում իրերի համակարգված դասավորվածությամբ։ Հետազոտողների կարծիքով՝ արտեֆակտները շերտերով տեղադրվել են որոշակի ծեսին համապատասխան։ Սակայն K5 և K6 հորերը նկատելիորեն առանձնանում էին ընդհանուր ֆոնին. առաջինում իրերը թափթփված էին՝ առանց որևէ հստակ հաջորդականության, իսկ երկրորդում գտել են ընդամենը երկու փայտե առարկա և նեֆրիտե դանակ, որոնք դրված էին կողք կողքի։ Սա կարող է վկայել այն մասին, որ հորերն օգտագործվել են տարբեր ծիսական նպատակներով։

Միևնույն ժամանակ, հետազոտողները փաստեր են գտել առ այն, որ հորերը փոխկապակցված են եղել և կարող էին լցվել մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում։ Դրանցից մի քանիսում հայտնաբերվել են բրոնզե քանդակի բեկորներ, որոնցում պատկերված ֆիգուրը գլխին կրում է «ցզուն» տեսակի ծիսական անոթ։ Բոլոր մասերը, ինչպես պարզվել է, բազմամակարդակ բրոնզե զոհասեղանի վերին հարկի տարրերն են եղել։ Սա նշանակում է, որ արտեֆակտները կարող էին դիտավորյալ բաժանվել հորերի միջև միասնական ծիսակատարության ընթացքում։

Հայտնագործությունները հատուկ նշանակություն են ստանում Սանսինդույի պատմության համատեքստում։ Դարեր ի վեր այստեղ գոյություն են ունեցել խոշոր շինություններ և հզոր պարիսպներ, որոնցից մի քանիսը կառուցվել էին դեռևս մ.թ.ա. մոտ 1800 թվականին։ Սակայն այն ժամանակահատվածից հետո, որին վերաբերում են զոհաբերական հորերը, այդ կառույցները դադարել են օգտագործվել։ Դրանց ավերակների վրա ի հայտ են եկել մոխրահորեր և թաղումներ։

Հետազոտության հեղինակները կարծում են, որ այս անցումն արտացոլում է բնակավայրի պատմության կարևոր բեկումնային պահը. Սանսինդույը կորցրել է Շու թագավորության մայրաքաղաքի դերը և աստիճանաբար վերածվել սովորական բնակավայրի։ Տեղի ունեցածի պատճառները դեռևս անհայտ են մնում։

Միևնույն ժամանակ, Ցզինշայից ստացված հնագիտական տվյալները հակառակ միտումն են ցույց տալիս։ Իսկզբանե փոքր բնակավայրը ժամանակի ընթացքում ձեռք է բերել սոցիալական հիերարխիայի հատկանիշներ։ Այստեղ ի հայտ են եկել խոշոր կառույցներ, որոնք վկայում են քաղաքի հասարակական և քաղաքական նշանակության աճի մասին։